Τρίτη, 15 Μαρτίου 2011

Ο γάμος (πρώτο μέρος)

Έννοια του γάμου
Με τη λέξη γάμος εννοούμε μια ένωση άνδρα και γυναίκας. Αλλά ποιας φύσης ένωση; Σωματική (υλική), ψυχική (συναισθηματική), ηθική, θρησκευτική, ή νομική και περιουσιακή; Μια απ' αυτές, περισσότερες από μια, ή όλες ταυτόχρονα; Από τη χρήση ή τον τονισμό μιας μορφής της ένωσης των συζύγων προέκυψαν διάφορες αντιλήψεις για την έννοια του γάμου. Η λέξη βεβαίως «γάμος» χρησιμοποιείται ποικιλοτρόπως (ανάλογα και το ρήμα γαμέω-ώ6). Γάμος ονομάζεται: 1) Η τελετή της ένωσης των συζύγων: προετοιμασία, πολιτική ή θρησκευτική τελετή (Μυστήριο του γάμου) και το συμπόσιο και η διασκέδαση που επακολουθεί. - 2) Η κατάσταση του εγγάμου βίου ή η οικογενειακή ή «κοσμική ζωή». -3) Ο νομικός ή κοινωνικός δεσμός της συζυγίας. - 4) Η πράξη της συνουσίας (η φυσική-σωματική ένωση άνδρα και γυναίκας) και μερικές φορές καταχρηστικώς ή κατά συνεκδοχή, η παιδεραστία (ή η συνουσία των ομοφύλων).
 Φρονώ όμως ότι η πλήρης έννοια του γάμου περιλαμβάνει το σύνολο των ατομικών και κοινωνικών ψυχοσωματικών σχέσεων των ετεροφύλων συζύγων, που δημιουργούνται, αναπτύσσονται και εξυπηρετούνται με την από το Θεό ευλογημένη ισόβια επικοινωνία του άνδρα και της γυναίκας7.  
Ορισμό του γάμου δίνουν οι Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας8 περιστασιακά και με διάφορες εκφράσεις. Ο Μ. Βασίλειος π.χ. δίνει αρνητικό και ατελή ορισμό9 και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός θετικό και ατελή10. Ο Χρυσόστομος δίνει ορισμό του γάμου πληρέστερο, αλλά ορίζει, νομίζω, κυρίως τη σύσταση του θεσμού του γάμου11. Οι θεολόγοι δίνουν ποικίλους ορισμούς του γάμου12.Οι νομικοί τονίζουν κυρίως τη σύσταση του γάμου13. Κλασσικός όμως για τους νομικούς είναι ο ορισμός του γάμου που διετύπωσε ο Μοδεστίνος: «Γάμος καλείται ένωσις ανδρός και γυναικός, συγκλήρωσις του βίου παντός, θείου τε και ανθρωπίνου δικαίου κοινωνία»14. Ο Μοδεστίνος, Ρωμαίος νομοδιδάσκαλος του 3ου μ.Χ. αιώνα, μαθητής του Ουλπιανού, επηρεάσθηκε από το χριστιανικό πνεύμα και διετύπωσε τον ορισμό του. Συγκεκριμένα: Γνώριζε τα συγγράμματα του Κλήμεντος του Αλεξανδρινού και χρησιμοποίησε μάλιστα την έκφρασή του «εις βοήθειαν του βίου παντός», αντικατέστησε το «εις βοήθειαν» με το νομικό όρο των Ρωμαίων cοnsοrtium (κοινωνία μεταξύ συζύγων- συγκλήρωση). Τον ορισμό αυτό του γάμου τον χρησιμοποίησαν και Ρωμαιοκαθολικοί θεολόγοι και κοινωνιολόγοι, γιατί υποστηρίζουν πως εκφράζει και τη χριστιανική περί γάμου γενικά αντίληψη. Για τον Ορθόδοξο όμως θεολόγο14α  ο ορισμός του γάμου δεν είναι δυνατό να διατυπωθεί πριν ευρεθεί ο σκοπός του γάμου. Γιατί 1) ο «σκοπός» πάντοτε είναι απαραίτητο συστατικό στοιχείο για κάθε ορισμό, επομένως και για τον ορισμό του γάμου. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, καθώς είδαμε στον Πρόλογο, προϋποθέτει τη γνώση του σκοπού κάθε θεσμού για την πλήρη κατανόηση κι αυτής της Αγ. Γραφής15. - 2) Ο ορισμός του Μοδεστίνου έχει κυρίως κοσμική χροιά, γι' αυτό και ικανοποιεί ή είναι αποδεκτός μόνο απ' τους Ρωμαιοκαθολικούς θεολόγους με τη νομικιστική τους νοοτροπία.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
6. Ιδέ Liddell-Scοtt, Μέγα Λεξικόν της Ελληνικης Γλώσσης, τ. 2, σ. 1551 έξ.
7. Διά των ανωτέρω αποκλείεται ο λευκός λεγόμενος γάμος, δηλαδή ο αποκλεισμός της
μεταξύ των συζύγων σαρκικής ομιλίας.
8. Ο Μπερδιάγιεφ (Περί του προορισμού του ανθρώπου, ελλ. μετ. σ. 321-322) υπεστήριξεν ότι «οι διδάσκαλοι της Εκκλησίας δεν εσημείωσαν το φαινόμενον της αγάπης, και ουδέν είπον περί της σημασίας του. Παν ό,τι ευρίσκομεν εις την πατερικήν φιλολογίαν και εις τους χριστιανούς θεολόγους σχετικώς προς τον γάμον και την οικογένειαν, μας κάμνει εντύπωσιν διά το κατώτερον επίπεδόν του». Φρονώ ότι ο Μπερδιάγιεφ ορθώς μεν αναφέρει ως παραδείγματα τον Μεθόδιον και τον Ιερόν Αυγουστίνον, λανθασμένως όμως γενικεύει την κρίσιν του επί όλων των πατέρων. Π.χ. ο Ιγνάτιος Αντιοχείας και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος τιμούν επαρκώς τον γάμον.
9. «Η πορνεία γάμος ουκ έστιν, αλλ' ουδέ γάμου αρχή». Κανών 26ος.
10. «Γάμος εστίν έννομος σαρκών δέσις». Έπη, Α' 2, 34, στχ. 175. Μ 37, 953.
11. «Γάμος, ου διά την μείξιν λέγεται γάμος· επεί ούτω γε και η πορνεία γάμος αν ην· αλλά διά το στέργειν ενί την γαμουμένην ανδρί, και τούτο της πόρνης διέστηκεν η ελευθέρα και σώφρων γυνή. Μ 48, 611. Καί «γάμος εστί και μείξις σωμάτων, καθ'ο η κοινωνία». Εις την Α' Κορινθ., ομ. ΙΘ' 3. Μ 61, 155. Ο Χρυσόστομος περιγράφει και την εν τη καθημερινη ζωή ενόmτα των συζύγων και καταλήγει. Η γυνή «ούτως αυτώ (τω ανδρί), συνημμένη, ως εικός σώμα κεφαλή συνήφθαι». Εις το Ιωάννην, ομ. ΞΑ' 3-4, Μ. 59, 340-341. Πρβλ. και την ευχήν προς ζεύγος Χριστιανών του Ιγνατίου Αντιοχείας. Εύχεται ναά είναι ηνωμένοι «πίστει και αγάπη σαρκική τε και πνευματική». Προς Σμυρναίους, ΧΙΙΙ, 2, και εκτενεστέρα μορφή, ΧΙΙΙ.Β 2, 282 και 316.
12. Π.χ. ο Δανιήλ Γεωργόπουλος (Ιερά ανθολογία περί των σεπτών και θείων επτά μυστηρίων της Εκκλησίας, εκδ. 2, Βενετία, 1852), δίδει δύο ορισμούς του γάμου. Ο πρώτος μάλλον, εξ επόψεως κοινωνικής («Ο τίμιος και νόμιμος γάμος είναι ανδρός και γυναικός ένωσις και σύνδεσμος όλης των της ζωής, και συμφωνία εις την εκτέλεσιν πάντων των θείων και ανθρωπίνων δικαιωμάτων»), και ο δεύτερος μάλλον εξ επόψεως εκκλησιαστικής. («Ο γάμος είναι μυστήριον, διά μέσου του οποίου ενώνεται ο ανήρ και η γυνή, και διαφυλάττεται η συμφωνία της ζωής των αχώριστος»).
13. Π.χ. ο αυτοκράτωρ Ιουστινιανός. «Τον γάμον ου τo συγκαθευδήναι τον άνδρα και την γυναίκα συνίστησιν, αλλ' η γαμική αυτών συναίνεσις». Νεαρά 22.
14. «Nuptiae sunt cοnjunctiο maris et feminae et cοnsοrtium οmnis vitae, diνini et humani juris cοmmunicatio. Πανδέκται, 23,2. Νομ.Ι. 
14α. Πρβλ. όσα ο μητροπολίτης Αιμιλιανός Τιμιάδης γράφει: «Μία θεολογική θεώρησις του γάμου θα δείξη, ότι από της εποχής της Θείας Ενανθρωπίσεως, ο γάμος έχει νέον νόημα...», εις «Εν όψει της Συνόδου: Το βίωμα του μυστηρίου του γάμου», εις π. Εκκλησία, 45(1968), σ. 10-13.
15. Ι. Χρυσ., Μ.55,35.

Αναγνώστες