Κυριακή, 3 Απριλίου 2011

Ο γάμος (τελευταίο μέρος)

Εγκράτεια και άσκηση στο γάμο  
Η εγκράτεια και η άσκηση142 είναι απαραίτητοι και στο γάμο.
Η άσκηση είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Άσκηση λέγοντας εννοούμε τον εκούσιο περιορισμό του εαυτού μας από ορισμένες πράξεις που ανάγονται μεν ιδίως στη φυσική (υλική) ή βιολογική υπόσταση του ανθρώπου και ειδικά ικανοποιούν τις ορμές του, επιτρέπονται όμως από τη Χριστιανική Ηθική143.
Με την αυτοάσκηση εκπαιδεύεται η βούληση του ανθρώπου, με την οποία πραγματοποιούνται όλες οι διαθέσεις του ανθρώπου καί μάλιστα οι πνευματικές εφέσεις του· πραγματοποιεϊται επομένως καί. η ηθική του ζωή.
H κυριαρχία του πνεύματος144 είναι απαραίτητη προϋπόθεση μιας χριστιανικής ηθικής ζωής. Επειδή όμως η άμετρη ικανοποίηση των βιολογικών ορμών (γενετήσιας και αυτοσυντήρησης) απειλεί την πλήρη επιβολή του πνεύματος επί του σώματος του ανθρώπου, γι' αυτό είναι απαραίτητη η άσκηση. Μ' αυτό επιτυγχάνεται η «αυτοκράτεια» ή εγκράτεια: «εγκράτεια λέμε (όπως έγραφε ο Μ. Βασίλειος) όχι βέβαια την τέλεια αποχή απ' τα φαγητά (γιατί αυτό είναι μια βίαιη κατάργηση της ζωής), αλλά μια απομάκρυνση απ' τα ευχάριστα με σκοπό τον περιορισμό της υλικής αντίληψης της ζωής («το φρόνημα της σαρκός») για ν' αναπτυχθεί η ευσέβεια»145.  
Η άσκηση και γενικά η εγκράτεια πρέπει να επιδιώκεται με τούς εξής όρους:
1) Να είναι σύμμετρη. Κατά το Βασίλειο Αγκύρας: «Λόγω και μη αλογία ασκείσθαι»146.
2) Να είναι ανάλογη με την προσωπικότητα και την ιδιοσυγκρασία του καθενός. Κατά το Μ. Βασίλειο: «Η πιο καλύτερη εγκράτεια στο φαγητό είναι αυτή που για τον καθένα αναλογεί στη σωματική του ικανότητα (ιδιοσυγκρασία)... (και) πρέπει να ταιριάζει - να είναι ανάλογη με την υπάρχουσα δύναμη του καθενός»147.
3) Να είναι σύμφωνη με την φύση του ανθρώπου και όχι παρά τη φύση. Κατά τον Μ. Βασίλειο: «Να μην προσθέσεις τίποτα παραπάνω απ' ό,τι είναι φυσικό και σύμφωνο με τους νόμους («όρους» του Θεού) του ευεργέτη (και δημιουργού) της φύσης, αλλά εφαρμόζοντάς τους, να διατηρήσεις δραστήριο το σώμα (σου), χωρίς να το καταστρέψεις με τις υπερβολές»148.
4) είναι μέσο γιά καλλιέργεια της αρετής και όχι σκοπός της ζωής του ανθρώπου. Κατά το Βασίλειο Αγκύρας: «Η αποχή απ' τις ευχάριστες τροφές δεν είναι αυτή καθεαυτό καλό, αλλά (μόνο) σ' ό,τι βοηθεί ν' αποκτηθεί κάτι καλό»149, δηλαδή ν' αποκτηθεί αυτοκυριαρχία.  
Η έννοια της άσκησης κατ' αρχήν προϋποθέτει ορισμένη (και περιορισμένη) χρονική περίοδο και καθωρισμένη ένταση.
Ως προς την ένταση της άσκησης αρκετά αναφέρθηκαν στους ανωτέρω όρους.
Ο χρονικός περιορισμός είναι απαραίτητος για την άσκηση, διαφορετικά δεν είναι άσκηση αλλά ισόβια εγκράτεια.
Η μοναχική ζωή π.χ. απαιτεί ισόβια εγκράτεια, ενώ η εγκόσμια χριστιανική ζωή απαιτεί κατά χρονικά διαστήματα εξάσκηση και εκπαίδευση της βούλησης του ανθρώπου, δηλ. άσκηση, ώστε να βιώσει ο πιστός τη σύσταση του Παύλου150: «Οι χρώμενοι τω κόσμω τουτω ως μη καταχρώμενοι» (Εκείνοι που ασχολούνται με τον κόσμο να φέρονται σα να μην ασχολούνται με τον κόσμο)151.  
Η εγκράτεια και γενικά η άσκηση είναι μια μορφή εκδήλωσης της ευσέβειας στις διάφορες θρησκείες και μάλιστα της Ανατολής.
Η εγκράτεια και η άσκηση στη γενετήσια ορμή αναφέρεται και από τον Κύριο γιά ορισμένη κατηγορία ανθρώπων152.
Άτομα με ασκητική φύση βρίσκουμε και στην Χριστιανική Εκκλησία των πρώτων αιώνων. «Ασκητικές» όμως και «εγκρατιστικές» τάσεις, που υπερτονίζουν δηλ. και υπερεκτιμούν την αξία της άσκησης, θέτοντας αυτήν ως τον άμεσο σκοπό της ζωης του ανθρώπου, εμφανίζονται από τους πρώτους αιώνες και αναφέρονται ως «γνωστικοί», γνωστικίζοντες, Ευσταθιανοί, Βογόμιλοι κ.λ.π.. αιρετικοί. n απόχρωση.  
Υπολείμματα των ιδεών αυτών υπολανθάνουν και σήμερα σε μερικούς μοναχούς και μέσα απ' αυτούς σε μερικούς λαϊκούς, που μάλλον ικανοποιούν τους ασκητικούς τους χαρακτήρες, που έχουν δηλαδή από φυσικού τους.
Όποιος μελετήσει την εκκλησιαστική ιστορία προσέχει τις ασκητικές τάσεις σε διάφορες χρονολογικές περιόδους, σε έντονη ή άτονn απόχρωση.  
Κατά τη Χριστιανική Ηθική, η αληθινή άσκηση για όσους ζουν στον κόσμο (έγγαμους) είναι ανάλογη με την ηλικία, την ιδιοσυγκρασία, τις περιστάσεις τις περιόδους άσκησης π.χ., που έχουν καθορισθεί από την Εκκλησία (Μ. Τεσσαρακοστή κλπ.153) ή από την ομάδα (οικογένεια, ενορία κλπ.), καθώς και τις περιόδους ατομικής άσκησης και εγκράτειας, για γενική αυτοαγωγή ή ειδική πνευματική προετοιμασία, για εντονότερη επικοινωνία προς το Θεό (Θ. Κοινωνία κλπ.). Ειδικά για τη μεταξύ των συζύγων συνουσία η Εκκλησία απαιτεί εγκράτεια (αποχή δηλαδή) τριήμερη για τη συμμετοχή στο μυστήριο της Θ. Ευχαριστίας154. Σε μια μελέτη μου155  ανέφερα κι εσχολίασα μια χαρακτηριστική εξαίρεση που συνιστά ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης156 και που είναι χαρακτηριστική του πνεύματος της Ορθοδοξίας.
--------------------------------------
142. Χρ. Ενισλείδου, Ο θεσμός της νηστείας. (Αθήναι, 1959), Β. Αντωνιάδου, Εγχειρίδιον κατά Χριστόν ηθικής, τ. 2ος (Κων/λις, 1927). Γρηγ. Παπαμιχαήλ, εις π. Εκκλ. Φάρος, τ.1 (1918), σ. 491-492.
143. Ιδέ «Πάντα μοι έξεστιν, αλλ' ου πάντα συμφέρει. Πάντα μοι έξεστιν, αλλ' ουκ εγώ εξουσιασθήσομαι υπό τινος...». Α' Κορ. ζ', 12 εξ. Πρβλ. τον ορισμόν της εγκρατείας υπό του Μ. Βασιλείου εις τα Ασκητικά αυτού. «Έστιν η εγκράτεια αμαρτίας αναίρεσις, παθών απολύτρωσις, σώματος νέκρωσις μέχρι και αυτών των φυσικών παθημάτων τε και επιθυμιών, ζωής πνευματικής αρχή των αιωνίων αγαθών πρόξενος, εν εαυτή το κέντρον της ηδονής αφανίζουσα». Όροι κατά πλάτος, 17,2. Μ 31,934. Kαι Χρ. Γιανναρά, Η κρίσn της προφητείας (εκδ. 2α, 1981), σ. 78: «Η οδός του αγιασμού ορίζεται από την άσκηση. Η άσκηση είναι η έμπρακτη και καθολική - όχι μόνο διανοητικά - δοκιμασία της ελευθερίας του προσώπου, η προσπάθεια για την υποταγή της φυσικής θέλησης, δηλαδή η αντίστροφη κίνηση από την επαναστατική χρήση της ελευθερίας του πρώτου Αδάμ...».
144. Δυνητικά μειονεκτήματα της ασκήσεως αναφέρει ο Χ. Ανδρούτσος (Ηθική, σ. 165) τον «τύφον και (την) εγκαύχησιν» και την έλλειψιν ταπεινώσεως.
145. Όροι κατά πλάτος, 16,2 (Μ 31,960). Ιδέ και παρ: 1-3. «Ο υποπιασμός του σώματος, και η δουλαγωγία, υπ' ουδενός άλλου τοσούτον, ως υπό της εγκρατείας κατορθούται. Το γαρ βράζον της νεότητος και προς τας ορμάς δυσκάθεκτον οίον χαλινώ τινι τη εγκρατεία καθείργεται... Ου μην περί την ηδονήν των βρωμάτων μόνην η της εγκρατείας άσκησnς κατορθούται, αλλά διατείνει και επί πάσαν του εμποδίζοντος αποχήν. Ώστε ο ακριβώς εγκρατής ου, γαστρός μεν κρατήσει, δόξη δε ανθρωπίνη ηττηθήσεται...». Ιδέ και Όροι κατά πλάτος, 19 (Μ 31,968-969). Και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγει· «Την αποχήν των βρωμάτων διά τούτο κελεύει γίνεσθαι, ίνα χαλινούντες τα σκιρτήματα της σαρκός, ευήνιον αυτήν εργαζώμεθα προς την των εντολών εκπλήρωσιν». Εις την Γένεσιν, ομ. 10,2 (Μ 53,83). Kαι ο Κύριλλος Αλεξανδρείας λέγει «Το της αμαρτίας αμβλύνουσι κέντρον ασκήσει και πόνοις, και ταις άλλαις χρώμενοι επιεικείαις». Κατά ανθρωπομορφιτών, 11. (Μ 76,1096). Πρβλ. Ενισλείδου, ένθ' αν., σ. 24.
146. Περί της εν παρθενία, 10. Μ 30,689. Kαι παρ. 11: «Ως γαρ το εις γαστριμαργίαν εκκλίναι έστι χαλεπόν, ούτω το διά επιτεταμένης κακουχίας εις αχρηστίαν δι' ασθενείας το σώμα καταβαλείν, ως αληθώς αλογώτατον». Kαι ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγει: «Ουδέ το οίνου σύμμετρον μετασχείν πονηρόν, αλλά το μέθη εαυτόν εκδούναι και των λογισμών το κριτήριον παρατρέψαι διά της αμετρίας». Εις την Γένεσιν, ομ. 10,1. Μ 53,82. Επίσης: «τοιαύτη η του Χριστού σοφία, μήτε ελλιπώς μήτε περιττώς αγωνίζεσθαι συγχωρούσα, αλλά πανταχού την συμμετρίαν φυλάτουσα». Εις Βαβύλαν, 7. Μ 50,543. Πρβλ. το του Αριστοτέλους (Πολιτικά, 8,4): «Τα τε υπερβάλλοντα γυμνάσια και τα ελλείποντα φθείρει την ψυχήν, σώζεται δε η σωφροσύνη υπό της μεσότητος».
147. Ασκητικαί διατάξεις, 4,1. Μ 31,1348. Το πλήρες κείμενον: «Εγκράτεια γαστρός αρίστη η εκάστου μετρουμένη προς την του σώματος δύναμιν. Ενίοις μεν γαρ και επιτεταγμένη κακοπάθεια άλυπος ώφθη, και άνεσις μάλλον ή πόνος έδοξε διά το στερρόν και ανένδοτον της του σώματος κατασκευής και δυνάμεως, το δε τούτοις
ανεκτόν ετέροις κινδύνων υπόθεσις γέγονε. Σωμάτων γαρ προς σώματα τοσαύτην αν τις εύροι διαφοράν, όσην χαλκού και σιδήρου προς τα φρυγώδη των ξύλων. Ώστε εγκράτειαν αιρείσθαι προσήκει προς λόγον της υπαρχούσης δυνάμεως... Εγκράτεια δε εκάστω προς την δύναμιν του σώματος ορισθήσεται, ώστε μήτε έλαττον της υπαρχούσης δυνάμεως διελθείν, μήτε τοις υπέρ την δύναμιν επεκτείνεσθαι. Kαι τούτο γαρ, οίμαι, προσήκει σκοπείν, όπως αν, μη τη αμετρία της εγκρατείας την δύναμιν του σώματος καταλύσαντες, αργόν αυτό και άπρακτον προς τα σπουδαία των πράξεων αποφύγωμεν». Πρβλ. το του Ιωάννου του Χρυσοστόμου: «Eι δι' ασθένειαν σωματικήν, αγαπητέ, μη δύναιο άσιτος παραμένειν την ημέραν, ουδείς ευ φρονών υπέρ τούτου εγκαλέσαι δυνήσεται». Εις την Γένεσιν, ομ. 10,1. Μ 53,82. Kαι ο Μεθόδιος: «Είναι γαρ δη και διαφοράς, ως εικός, σωμάτων». Συμπόσιον, Γ' 14. Β 18,37.
148. Ασκητικαί διατάξεις, 4,1. Μ 31,1348.
149. Kαι συνεχίζει: «Χρή ουν και σώματος επιμέλειαν ποιείσθαι ου διά το σώμα, αλλ' υπηρεσίαν, φησί, φιλοσοφία κεκτημένους... Της ουν σαρκός πρόνοιαν μη ποιείσθαι ουχ απλώς απεφήναντο, αλλ' εις επιθυμίας. (Ρωμ. ιγ', 4). Ώστε το μεν επιθυμητικόν και φιλήδονον των σαρκών διά της ασκήσεως δει υποτέμνειν· το δε χρειώδες, εις την του καλού κτήσιν προνοούμενον συντηρείν». Περί παρθενίας, 11-12. Μ 30,629-693. «Kαι απαξαπλώς, ων αι απολαύσεις επιθυμηταί τοις κατά πάθος ζώσι, τούτων ημίν η εγκράτεια αναγκαία τοις ρυθμιζομένοις προς την ευσέβειαν». Όροι κατά πλάτος, 16,3. Μ 31,960. Πρβλ. Ι. Χρυσοστόμου, Είς την Γένεσιν, ομ. 10,3. Μ 53,94.
150. Α' Κορ. ζ', 31.
151. Χ. Ανδρούτσου, Ηθική, σ. 163-165. Β. Αντωνιάδου, Εγχειρίδιον κ.λ.π., τ.2, σ. 55-57.
152. «Ο δυνάμενος χωρείν χωρείτω» Ματθ.ιθ', 12), δηλαδή είναι δώρον Θεού, Πρβλ. «Γνους ότι ουκ άλλως έσομαι εγκρατής, εάν μη ο Θεός δω». Σοφ.Σολ. η' 21.
153. Χαρακτηριστική είναι η έκφρασις της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου: διά τους κληρικούς «Κατά τους ιδίους όρους, και εκ των συμβίων εγκρατεύεσθαι, ίνα και το διά των Αποστόλων παραδοθέν, και εξ αιτίας της αρχαιότητος κρατηθέν, και ημείς ομοίως φυλάξωμεν, καιρόν επί παντός επιστάμενοι πράγματος, και μάλιστα νηστείας και προσευχής». (Κανών ΙΓ' της ΣΤ' Οικ. Συνόδου. Ιδέ και σχόλιο αγ. Νικοδήμου του Αγιορείτου εις τον Kανόνα). Δηλαδή βασίζεται εις τους λόγους του Απ. Παύλου (Α' Κορ. ζ' 5): «Προς καιρόν, ίνα σχολάζητε τη νηστεία και τη προσευχή και πάλιν επί τω αυτώ συνέρχεσθαι» οι σύζυγοι.
154. Συνοδική απόφασις επί Οικουμ. Πατριάρχου Λουκά Χρυσοβέργη (1156-1169 μ.Χ.), εις Πηδάλιον, υποσημείωσις της ερμηνείας του ΙΓ' Κανόνος της ΣΤ' Οικ. Συνόδου.
155. Μπουγ., Ορθοδοξία και σεξουαλικό πρόβλημα. (Αθήνα, 1987), σ. 92-93.
156. Αναστασίου Σιναΐτου, Ερώτησις 115. Μ 81,769.

πηγή: Νίκος Θ. Μπουγάτσος, "Η Ορθόδοξη Θεολογία για το σκοπό του Γάμου", Εκδ. Επτάλοφος, Αθήνα 1989.

Αναγνώστες