Τρίτη, 7 Ιουνίου 2011

Η περί ψυχής διδασκαλία του βιβλίου της Γενέσεως (δ΄ μέρος)

2). Η  περί  ψυχής διδασκαλία του βιβλίου της Γενέσεως.
Η λέξη ψυχή[1] «είναι από τις πιο δύσκολες και στη Βίβλο και στη χριστιανική γραμματεία»[2]. Οι Εβδομήκοντα μεταφραστές της Π.Δ. μετέφεραν στα ελληνικά με την λέξη ψυχή το εβραϊκό nephesch[3] που είναι ένας πολυσήμαντος όρος.
Ψυχή ονομάζεται κάθε τι έμβιο, κάθε ζώο, συνηθέστατα όμως μέσα στην Αγία Γραφή ο όρος αναφέρεται  για τον άνθρωπο. Δηλώνει τον τρόπο με τον οποίο η ζωή εκδηλώνεται στον άνθρωπο. Δεν αναφέρεται σε ένα μόνο τμήμα της ανθρώπινης ύπαρξης  – το πνευματικό, σε αντίθεση προς το υλικό – αλλά σημαίνει τον ολόκληρο άνθρωπο, ως ενιαία ζωντανή υπόσταση.
Η ψυχή δεν κατοικεί απλώς στο σώμα[4] αλλά εκφράζεται με το σώμα, που κι αυτό, όπως και η σάρκα ή η καρδία, αντιστοιχεί στο εγώ μας, στον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούμε τη ζωή «δήλον ότι υπό ψυχής κινείται της και το ζην αυτώ παρεχούσης»[5].
Ψυχή είναι ένας άνθρωπος[6], είναι κάποιος, γιατί αυτή συνιστά το σημείο της ζωής αυτό ως εξωτερική εκδήλωση όσο και ως εσωτερικότητα και υποκειμενικότητα[7].
Η ψυχή δεν είναι η αιτία της ζωής, αλλά είναι κυρίως ο φορέας της ζωής. Ψυχή είναι η ζωή που υπάρχει σε κάθε κτίσμα, όπως στα φυτά και τα ζώα, «τα άτομα συνιστά πάντων γενών˙ εμψύχων, αψύχων και ζωοφύτων…»[8]. Ψυχή είναι και η ζωή που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο, είναι και ο κάθε άνθρωπος που έχει ζωή, ψυχή είναι και η ζωή που  εκφράζεται μέσα από το πνευματικό στοιχείο της υπάρξεώς μας. Η «ψυχή» χρησιμοποιείται ακόμη, όπως προαναφέραμε, για να δηλώσει το πνευματικό στοιχείο της υπάρξεώς μας.
Η διαφορά μεταξύ της ψυχής, ως του πνευματικού στοιχείου της υπάρξεως του ανθρώπου, που είναι φύσει θνητή αλλά Χάριτι Θεού αθάνατη, και της ζωής φαίνεται και από τη διδασκαλία του Χριστού «ος γάρ αν θέλη την ψυχήν αυτού σώσαι, απολέσει αυτήν˙ ος δ̉ αν απολέση την ψυχήν αυτού ένεκεν εμού, ευρήσει αυτήν»[9].
Στην μία περίπτωση με τον όρο ψυχή εννοεί ο Κύριος το πνευματικό στοιχείο της υπάρξεώς μας και στην άλλη περίπτωση εννοεί την ζωή. Ο Απόστολος Παύλος εύχεται στους Θεσσαλονικείς: «Αυτός δε ο Θεός της ειρήνης αγιάσαι υμάς ολοτελείς, και ολόκληρον υμών το πνεύμα και η ψυχή και το σώμα αμέμπτως εν τη παρουσία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού τηρηθείη»[10].
Δεν πρόκειται εδώ για το λεγόμενο «τρισύνθετο»[11] του ανθρώπου, αλλά με τον όρο πνεύμα εννοεί την Χάρη του Θεού που δέχεται η ψυχή, το χάρισμα. Ακόμη η λέξη ψυχή χρησιμοποιείται για να δηλώσει τον όλο άνθρωπο[12]. Ο Απόστολος Παύλος συνιστά: «Πάσα ψυχή εξουσίαις υπερεχούσαις υποτασσέσθω...»[13].
Γίνεται φανερό ότι ο όρος ψυχή είναι πολυσήμαντος μέσα στην Αγία Γραφή. Με αυτόν τον όρο εννοείται και ολόκληρος ο άνθρωπος και το πνευματικό στοιχείο[14] της υπάρξεώς του και η ζωή που υπάρχει στον άνθρωπο, στα φυτά και στα ζώα, σ ̉ όλα εκείνα που μετέχουν της ζωοποιού ενεργείας του Θεού[15].
Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς μιλώντας για το άκτιστο Φως, το οποίο εγγίνεται στην θεοφόρο ψυχή «υπό του ενοικούντος Θεού», λέγει ότι αυτό είναι η ενέργεια του Θεού και όχι η ουσία του Θεού και όπως λέγεται Φως η ουσία, έτσι λέγεται Φως και η ενέργεια. Το ίδιο γίνεται και με την ψυχή. Ψυχή λέγεται και η πνευματική και η βιολογική (ζωή), αλλά γνωρίζουμε καλά ότι άλλο η πνευματική και άλλο η βιολογική (ζωή) «ώσπερ υπό της ψυχής η ζωή εγγίνεται τω εμψύχω σώματι, λέγομεν δε και την ζωήν αυτήν ψυχήν, αλλ̉ ίσμεν άλλο τι παρά ταύτην ούσαν την εν ημίν ούσαν και παρεκτικήν ζωής ψυχήν, ούτω και τη θεοφόρω ψυχή υπό του ενοικούντος Θεού εγγίνεται το φως»[16].
Παραθέτουμε αυτό το χωρίο του αγίου για να φανεί ότι οι Πατέρες γνωρίζουν καλά ότι ο όρος ʺψυχήʺ[17] αποδίδεται και στο πνευματικό στοιχείο της υπάρξεώς μας, αλλά και σ ̉ αυτήν την ίδια την ζωή και ακόμη ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης.
Προσπαθώντας να δώσουμε έναν ορισμό της ψυχής με την πνευματική της έννοια, ως του πνευματικού στοιχείου της υπάρξεώς μας, αναφερόμαστε στον άγιο Γρηγόριο τον Νύσσης, «ψυχή εστιν ουσία γεννητή, ουσία ζώσα, νοερά, σώματι οργανικώ και αισθητικώ δύναμιν ζωτικήν και των αισθητών αντιληπτικήν δι ̉ εαυτής ενιούσα, έως αν η δεκτική τούτων συνέστηκε φύσις»[18].
Τον ίδιο ορισμό δίδει και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο οποίος λέγει ότι η ψυχή είναι ζώσα, απλή, ασώματη, αόρατη στους σωματικούς  οφθαλμούς, λογική και νοερά, ασχημάτιστη, ενώ χρησιμοποιεί ως όργανο το σώμα και του δίδει ζωή, αυτεξούσια, θελητική και ενεργητική, τρεπτή δηλαδή εθελότρεπτη, κτίση[19]. Το ίδιο πιστεύει και ο άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης, ενώ ο άγιος Ησύχιος ο Πρεσβύτερος συμπληρώνει ότι η ψυχή είναι απλή και αγαθή «υπό του Δεσπότου αυτής κτισθείσα»[20].
Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ερμηνεύοντας το χωρίο «εγένετο άνθρωπος εις ψυχήν ζώσαν»[21], λέγει ότι «ψυχή ζώσα» σημαίνει «αείζωον, αθάνατον, ταυτόν δ ̉ ειπείν λογικήν˙ η γαρ αθάνατος λογική˙ και ου τούτο μόνον, αλλά και κεχαριτωμένην θείως. Τοιαύτην γάρ η όντως ζώσα ψυχήν»[22] .
Σύμφωνα με τη διδασκαλία της Αγίας Γραφής και των πατέρων η ψυχή είναι αθάνατη[23]. Γνωρίζουμε καλά ότι αυτή η έννοια της αθανασίας της ψυχής δεν είναι χριστιανικής προελεύσεως, αλλά πίστη όλων των ανθρώπων και όλων των θρησκειών. Ο επίσκοπος Ιωάννης Ζηζιούλας γράφει χαρακτηριστικά: «η ιδέα της αθανασίας της ψυχής, αν και δεν είναι  χριστιανικής προελεύσεως, πέρασε μέσα στην παράδοση της Εκκλησίας μας, διαποτίζοντας και αυτήν την υμνογραφία μας. Κανείς δεν μπορεί να την αρνηθεί, χωρίς να βρεθεί έξω από το κλίμα της ιδίας της λατρείας της Εκκλησίας...
Η Εκκλησία δεν έχει μόνο διδασκαλία περί της ψυχής, αλλά την βαθιά εμπειρία της. Δεν έχει απλά άποψη επί του θέματος έχει βίωση αληθείας. Οι προϋποθέσεις αυτές περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων τρία βασικά πράγματα. Το ένα είναι ότι οι ψυχές δεν είναι αιώνιες, αλλά κτιστές. Το δεύτερο ότι η ψυχή για κανένα λόγο δεν  πρέπει να ταυτιστεί με τον άνθρωπο (η ψυχή του ανθρώπου δεν είναι ο άνθρωπος). Άλλο ψυχή και άλλο άνθρωπος, ο οποίος είναι ψυχοσωματική οντότητα. Και το τρίτο (το σπουδαιότερο) είναι ότι η αθανασία[24] του ανθρώπου δεν στηρίζεται στην αθανασία της ψυχής, αλλά στην Ανάσταση του Χριστού και στην μελλοντική ανάσταση των σωμάτων»[25].
Τονίσαμε προηγουμένως ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι αθάνατη κατά Χάριν και όχι κατά φύσιν[26]. Πρέπει ακόμη να υπογραμμισθεί ότι στην Ορθόδοξη Πατερική Παράδοση αθανασία του ανθρώπου  δεν είναι η ζωή της ψυχής πέραν του τάφου, αλλά η υπέρβαση του θανάτου με την Χάρη του Χριστού. Η ζωή εν Χριστώ είναι εκείνο που κάνει τον άνθρωπο αθάνατο, «Θεού γάρ άγνοια, θάνατός εστι ψυχής»[27] γιατί χωρίς την εν Χριστώ ζωή υπάρχει νέκρωση, αφού η Χάρη του Θεού δίδει ζωή στην ψυχή[28].


[1] Ψυχὴ = εκ του αρχαίου ρήματος ψύχω= πνοή,  Ναζόπουλος Ν. ʺΉλιοςʺ.  τ. ΚΔ’, σ. 239, Αθήναι 1973.
[2] Γιανναράς Χρήστος, ʺΑλφαβητάρι της πίστηςʺ, σ.87.
[3] Νephesch (νέφες), μτφρ. = ψυχή
[4] Ολυμπιόδωρος Διάκονος ο Αλεξανδρεύς, ʺΕρμηνεία εις τον Ιερεμίαʺ, PG 93, σ.633, «Εκ δυό σύγκειται ο άνθρωπος, εκ ψυχής, και σώματος˙ όταν ουν σώζη το της ψυχής ιδίωμα, και μη ολοτρόπως γέγονε  σαρξ, ο εις δυό νοείται˙ όταν δε ολοσχερώς αποκλίνας εις τα πονηρά, όλος γένηται σαρκικός, δικαίως εις λέγεται».
[5] Γρηγόριος Νεοκαισαρείας ʺΠερί ψυχής λόγος κεφαλαιώδηςʺ,  PG 10, σ. 1140.
[6] Κοσμάς ο Αιτωλός, ʺΔιδαχή Α’, Η Δημιουργία του ανθρώπουʺ, σ. 120, «Η ψυχή είνε άνθρωπος˙ η ψυχή είνε όπου βλέπει, ακούει, ομιλεί, περιπατεί, μανθάνει επιστήμας, δίδει ζωήν εις το σώμα και δεν το αφήνει να βρωμήση».
[7] Γιανναράς Χρήστος, ʺΑλφαβητάρι της πίστηςʺ, σ. 88, βλ. Ιουστίνος ο φιλόσοφος, ʺΠερί αναστάσεωςʺ, Β.Ε.Π.Ε.Σ  τ. 4, σσ. 229-230, «Τι γάρ εστιν ο άνθρωπος, αλλ̉  ή το εκ ψυχής και σώματος συνεστός ζώον λογικόν; Μη ουν καθ̉  εαυτήν ψυχή άνθρωπος; Ου, αλλ̉  ανθρώπου ψυχή. Μη ουν καλοίτο σώμα άνθρωπος; Ου, αλλ̉  ανθρώπου σώμα καλείται. Ει περ ουν κατ ̉  ιδίαν μεν τούτων ουδέτερον άνθρωπος εστιν, το δε εκ της αμφοτέρων συμπλοκής καλείται άνθρωπος, κέκληκε δε ο Θεός εις ζωήν και ανάστασιν τον άνθρωπον, ου το μέρος, αλλ̉  το όλον κέκληκεν, όπερ εστί την ψυχήν και το σώμα».
[8] Μελέτιος Μοναχός,ʺ Πόνημα εν συνόψει περί φύσεως ανθρώπουʺ, PG 64, σ. 1092.
[9] Ματθ. 16, 25
[10] Α’ Θεσ. 5, 23
[11] Μακράκης Α., ʺΗ σύνθεσις του ανθρώπου, σώμα - ψυχή - πνεύμαʺ.
[12] Ιερόθεος Βλάχος, ʺΟρθόδοξη ψυχοθεραπείαʺ, σ.93.
[13] Ρωμ. 13, 1
[14] Ιωάννης Χρυσόστομος, ʺΠρος άπιστον πατέραʺ, PG 47, σ. 342. «το μεν σώμα πλήττεται δια την φύσιν, η δε ψυχή άπληκτος δια την φιλοσοφίαν μένει».
[15] Ιουστίνος ο φιλόσοφος, ʺΑπολογία δευτέρα υπέρ Χριστιανώνʺ, PG. 6, «Ει δε ζη, ου ζωή ούσα ζη, αλλά μεταλαμβάνουσα της ζωής˙ έτερον δε τι το μετέχουν τινός εκείνου ου μετέχει˙ ζωής δε ψυχή μετέχει, επει ζήν αυτήν ο Θεός βούλεται˙ ούτως άρα και ου μεθέξει ποτέ, όταν αυτήν μη θέλοι ζην. Ου γαρ δι᾿ αυτής εστί το ζην ως του Θεού˙», σ. 489.
[16] Γρηγόριος Παλαμάς, ʺΥπέρ των ιερώς ησυχαζόντωνʺ, Ε.Π.Ε. τ. 2, σ. 198.
[17] Ιωάννης Χρυσόστομος, ʺΟμιλία ΝΘ’, Εις Ματθαίονʺ, Ε.Π.Ε. τ. 11, σ. 394, «ψυχής ίσον ουδέν».
[18] Γρηγόριος Νύσσης, ʺΠερί ψυχής και αναστάσεως ο λόγοςʺ, PG 46,  σ. 29.
[19] Ιωάννης Δαμασκηνός, ʺΠερί δημιουργίαςʺ, Ε.Π.Ε. τ. 1, σ. 212, «Ψυχή τοίνυν εστίν ουσία ζώσα, απλή, ασώματος, σωματικοίς οφθαλμοίς κατ’ οικείαν φύσιν αόρατος, λογική τε και νοερά, ασχημάτιστος, οργανικώ κεχρημένη σώματι και τούτω ζωής αυξήσεως τε και αισθήσεως και γεννήσεως παρεκτική… Πάντα ταύτα κατά φύσιν εκ της του δημιουργήσαντος αυτήν χάριτος ειληφυία, εξ ης και το είναι και το  φύσει ούτως είναι είληφεν», Αναστάσιος Σιναΐτης, ʺΤι εστί ψυχή ανθρώπου, Ερώτ. Α’ʺ, PG 89, σ. 725, Αντώνιος Μοναχός, ʺΠερί ψυχήςʺ, PG 136, σ. 952, «Ψυχή εστιν ουσία γεννητή, ουσία ζώσα νοερά».
[20] Ησύχιος Πρεσβύτερος, ʺΦιλοκαλία Α’, ομιλία  μγ’ʺ, σ. 148.
[21] Γέν. 2, 19 «εκάλεσεν αυτό Αδάμ ψυχήν ζώσαν, τούτο όνομα αυτώ…».
[22] Γρηγόριος Παλαμάς, ʺΣυγγράμματα  τ. Α’ʺ, σ. 85, βλ. Κοσμάς ο Αιτωλός, ʺΔιδαχή Α’, Η Δημιουργία του ανθρώπουʺ, σ. 119, «Επήρεν ο Θεός από την γήν χώμα και έπλασεν ένα άνδρα [τον Αδάμ] ωσάν ημάς, και ενεφύσησε και του εχάρισε ψυχήν αθάνατον».
[23] Αντώνιος Μοναχός, ʺΠερί ψυχήςʺ, PG 136, σ. 952, «Ψυχή εστιν ουσία τις ασώματος και αθάνατος», βλ.  Νεκτάριος Πενταπόλεως,  ʺΠερί  αθανασίας  ψυχής  και  ιερών  μνημοσύνωνʺ, σ. 39, «η αθανασία της ψυχής μαρτυρείται εκ της ερεύνης των δυνάμεων και  ιδιωμάτων της ψυχής. Το απλούν της ψυχής, το άυλον της ουσίας αυτής εισιν ενδεικτικά της αθανασίας αυτής», βλ.  Καλογεράς Α. Β., ʺΗ ύπαρξη και η αθανασία της ψυχήςʺ (περ. ΑΚΤΙΝΕΣ), τεύχος 200, σσ. 145-152.
[24] Νεμέσιος επίσκοπος Εμέσης, ʺΠερί ψυχήςʺ, PG 40, σ. 580, «Ει γάρ εστι των φθειρομένων, έστι δε άφθαρτος, έστι δε και αθάνατος».
[25] Ιωάννης Ζηζιούλας, ʺΧριστολογία και ύπαρξηʺ, (περ. Σύναξη), τεύχος 6,  σ. 81-82. 
[26] Ναζόπουλος Ν., ʺ Ήλιοςʺ, τ. ΚΔ’, σ. 239,. «Η θεωρία των Πλατωνικών και Ορφικών ιδεών περί προϋπάρξεως και αθανασίας της ψυχής έγιναν αποδεκτές από τον Φίλωνα, τον Ωριγένη, τον Νεμέσιο, τον Προυδέντιο, ως και άλλων νεότερων φιλοσόφων και εκκλησιαστικών συγγραφέων».
[27] Βασίλειον ταμείον ήτοι ευρετήριον θεμάτων των απάντων Βασιλειου του Μεγάλου, ʺΛόγος ΚΓ’ Περί ψυχήςʺ, σ. 596.
[28] Νεμέσιος επίσκοπος Εμέσης, ʺΠερί ψυχήςʺ, PG 40, σ. 604, «Quod si in anima vera est ratio, proptrerea quod est non corpus, louge longepue erit verior de Deo Verbo» μτφρ.: «Επί δε της ψυχής αληθής ο λόγος, δια το ασώματον, πολλώ πλέον επί του Θεού Λόγου», βλ.  Γρηγόριος Νεοκαισαρείας, ʺΠερί ψυχής λόγος κεφαλαιώδης,ʺ, Β.Ε.Π.Ε.Σ τ. 17, σ. 329.

Αναγνώστες