Παρασκευή, 10 Ιουνίου 2011

Η περί ψυχής διδασκαλία του βιβλίου της Γενέσεως (στ΄ μέρος)

2). Η ψυχή του ανθρώπου δημιουργία του Αγίου Πνεύματος
Η ψυχή του ανθρώπου είναι αυτή που πλάστηκε «κατ ̉ εικόνα»,[1] Θεού, και η διαφορά από τα άλλα ζώα δεν είναι υλική. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέγει: «χρη γινώσκειν, ότι ο άνθρωπος και τοις αψύχοις κοινωνεί και της των αλόγων μετέχει ζωής και της των λογικών μετείληφε νοήσεως»[2].
 Σχολιάζοντας ο Μ. Βασίλειος το χωρίο «είπεν ο Θεός· ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα[3] ημετέραν και καθ ̉ ομοίωσιν», λέγει: «ημείς μεν γαρ εσμέν η ψυχή κι ο νους, καθ̉ ον κατ ̉ εικόνα του κτίσαντος γεγενήμεθα»[4]. Ο Θεός εμφυσά στον άνθρωπο την πνοή Του και αυτομάτως τον ζωοποιεί, δηλαδή εμφυτεύεται στον άνθρωπο η ψυχή και του μεταλαμπαδεύει την πνευματική «φύση»[5], που αυτό είναι το «κατ ̉ εικόνα». Ας μείνουμε όμως στο ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο κατ ̉ εικόνα.
Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέγει στην περί ανθρώπου διδασκαλία «εκ γης μεν το σώμα διαπλάσας, ψυχήν δε λογικήν και νοεράν δια του οικείου εμφυσήματος δους αυτώ, όπερ δη θείαν εικόνα φαμέν˙ το μεν γάρ «κατ ̉ εικόνα» το νοερόν δηλοί και αυτεξούσιον, το δε «καθ ̉ ομοίωσις την της αρετής κατά το δυνατόν ομοίωσιν[6]».
Ο Μέγας Αθανάσιος λέγει: «το δε εμφύσημα εκείνο, ψυχήν εδημιούργησεν εν τω ανθρώπω, λογικήν και νοεράν»[7], ενώ ο Ωριγένης αναφέρει «ότι δε το κατ ̉ εικόνα αι πράξεις χαρακτηρίζουσι, και ουχί η του σώματος μορφή»[8], και συμπληρώνει «τον αυτόν τρόπον ου του πρώτου μόνο γέγονε κατ ̉ εικόνα, αλλά παντός ανθρώπου˙ το γαρ ποιήσωμεν άνθρωπον κατ ̉ εικόνα, και καθ ̉ ομοίωσιν ημετέραν, φθάνει επί πάντας ανθρώπους»[9].
Ο  Επιφάνιος Κύπρου  λέγει «που δε εστιν η που πεπλήρωται το κατ ̉ εικόνα αυτώ μόνω έγνωσται τω Θεώ κατά χάριν τω ανθρώπω δωρησαμένω το κατ ̉ εικόνα»[10]. Έτσι η ανθρώπινη ψυχή βρίσκεται στην πιο στενή σχέση με το θείο αρχέτυπο, τόσο ώστε φτάνει να αντιπροσωπεύεται με το «κατ ̉ εικόνα».
Η ιδιαιτερότητα του ανθρώπου, λόγω της πνευματικής του σχέσης με το Δημιουργό του, της ασύγκριτης θέσης του στη Δημιουργία και της απαράμιλλης αξίας του σ ̉ αυτήν, στηρίζεται στο «κατ ̉ εικόνα» Θεού, η οποία αντιδιαστέλλει ουσιωδώς τον άνθρωπο από τα άλλα κτίσματα.
Η έκφραση αυτή, συμπυκνώνει μία βασική για την χριστιανική πιστή θεολογική αλήθεια, πάνω στην οποία θεμελιώνεται η Ορθόδοξος περί του ανθρώπου δογματική διδασκαλία της Αγίας Γραφής και οικοδομείται γενικά η ανθρωπολογία του Χριστιανισμού.
Η διδασκαλία αυτή, αν και μαρτυρείται με ελάχιστες βιβλικές αναφορές, εν τούτοις, μαρτυρεί με μοναδικό τρόπο περί της θείας και ευγενούς καταγωγής του ανθρώπου και περί του υψηλού προορισμού του στον κόσμο[11]. Έτσι γίνεται η αφετηρία για την ανάπτυξη της ανθρωπολογίας του αποστόλου Παύλου στην Καινή Διαθήκη και η βάση για την περί Θεώσεως[12] του ανθρώπου διδασκαλία των Πατέρων της Εκκλησίας. Προκειμένου να κατανοήσουμε τη βαθύτερη θεολογική σημασία του χωρίου[13] ας προτάξουμε τους Πατέρες της Εκκλησίας.
Ο ιερός Χρυσόστομος ως βασική ιδιότητα του νου, μέσω του «κατ ̉ εικόνα», θεωρεί, κατά Πλατωνική και Αριστοτελική επίδραση, το κυριαρχικό, το οποίο απορρέει από τη λογική, επειδή με τη λογική μπορεί ο άνθρωπος να κυβερνά τη μέσα και την έξω φύση του: «Τι δε εστι του ανθρώπου η εικών; Το λογικόν είναι»[14], και πάλι ο Μέγας Βασίλειος λέγει: «ου γαρ είπεν˙ εν εικόνι εαυτού, αλλ ̉ εν εικόνι Θεού. Εν τίνι μεν ουν έχει το κατ ̉ εικόνα Θεού ο άνθρωπος…»[15].
Ο ιερός Χρυσόστομος συμφωνεί  με τον Μ. Βασίλειο, και προσθέτει: «Λογίζου εντεύθεν λοιπόν όση του εμφυσήματος εκείνου η δύναμις, και πόση της ασωμάτου ψυχής η σοφία, ην ο Δεσπότης αυτή κεχάρισται, ζώον τοιούτον και θαυμαστόν και λογικόν εκ δυό ουσιών συστησάμενος και την ασώματον ουσίαν της ψυχής συμπλέξας τω σώματι, καθάπερ οργάνω τινί, τεχνίτην άριστον»[16].
Το «κατ ̉ εικόνα» αναφέρεται στο πρότυπο σύμφωνα με το οποίο δημιουργήθηκε ο άνθρωπος. Το πρότυπο είναι η εικόνα του Θεού, και κυρίως είναι ο Υιός, ως το πρωτότυπο της εικόνας του ανθρώπου, είναι ουσιαστικά ο Τριαδικός Θεός[17].
Το «κατ ̉ εικόνα Θεού» προσδιορίζουν, σύμφωνα με την πατερική θεολογία, ορισμένα ιδιάζοντα γνωρίσματα, τα οποία έχουν σχέση με την πνευματική όσο και με την υλική σφαίρα του όλου ανθρώπου. Τα γνωρίσματα αυτά είναι πνευματικής και ηθικής φύσεως και συνδέονται με τη δημιουργία του ανθρώπου ως πνευματικού όντος και τη στενή εσωτερική σχέση και συγγένειά του με το Θεό, αλλά και υλικής φύσεως τα οποία τον ξεχωρίζουν από τα λοιπά θεία κτίσματα.
Οι ερμηνευτές πατέρες και εκκλησιαστικοί συγγραφείς διακρίνουν είτε τη νοερά και λογική φύση του ανθρώπου (νοητική ικανότητα, γνωστική δύναμη) ως πνευματικό γνώρισμα της οντότητάς του[18], είτε το αυτεξούσιο και την ελευθερία της βουλήσεώς του, ως ηθικό γνώρισμα του προσώπου[19] του και το πρότυπό της άπειρης λογικότητας του Θεού και της απόλυτης ελευθερίας[20]. Το κυρίαρχο στον άνθρωπο είναι η ψυχή και κυρίως οι νοητικές, βουλητικές και θυμικές[21] του δυνάμεις με τις οποίες είναι προικισμένος ιδιαίτερα από το δημιουργό Θεό. 
Επομένως, η πάνω στον κόσμο κυριαρχία, στην οποία συνίσταται το «κατ ̉ εικόνα», και η λογική, κυρίως, φύση του ανθρώπου σχετίζονται το ένα με το άλλο ως αίτιο προς αποτέλεσμα. Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο «κατ ̉ εικόνα αυτού και ομοίωσιν», «για να εξουσιάζει όλη την ορατή φύση και τα πάθη, που γεννιούνται μέσα στον ίδιο τον εαυτό του˙ να είναι κύριος, και όχι δούλος. Εάν, όμως, προδίδοντας την αρχή αυτή, εξουσιάζεται μάλλον, παρά εξουσιάζει, τότε χάνει και την ύπαρξή του ως άνθρωπος, και μετατοπίζει τον εαυτό του στην κατηγορία των αλόγων»[22].
Παρατηρούμε, έτσι, μία κλιμακωτή αναλογικά ιεράρχηση, βασισμένη στο «κατ ̉ εικόνα». Όπως ο όλος άνθρωπος κυριαρχεί πάνω στην έξω φύση, έτσι και η ψυχή (το αυτεξούσιο) του ανθρώπου θα πρέπει να κυριαρχεί πάνω στο σώμα του˙ στη συνέχεια, το λογικό μέρος (η αθωότητα, η ακακία, αγαθότητα, η απάθεια, το κοινωνικό) της ψυχής θα πρέπει να κυριαρχεί πάνω στο άλογο (τα πάθη), και τέλος, η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος θα πρέπει να κυριαρχεί πάνω σε όλη την ψυχή. «Δεν είπε απλώς, όσοι ζουν με το Πνεύμα του Θεού, αλλ ̉ όσοι Πνεύματι Θεού άγονται, δείχνοντας ότι, όπως ο κυβερνήτης του πλοίου και ο ηνίοχος[23] των ίππων, έτσι και το Πνεύμα θέλει να είναι κυρίαρχό της ζωής μας. Και όχι μόνο το σώμα, αλλά και αυτή την ψυχή υποβάλλει σε τέτοιες καθοδηγήσεις. Γιατί ο Θεός ούτε εκείνη θέλει να είναι αυθέντης, αλλά και εκείνης την εξουσία έθεσε κάτω από την δύναμη του Πνεύματος»[24]
Επίσης οι Πατέρες διακρίνουν τα χαρίσματα της κοινωνικότητας, της δημιουργικότητας και της κυριαρχικότητας[25] του ανθρώπου, τα οποία υποδηλώνονται από τις συναφείς βιβλικές εκφράσεις «άρσεν και θήλυ»[26] «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε»[27], «κατακυριεύσατε» και «άρχετε»[28].
Κατά τους πατέρες η «εικών» βρίσκεται μέσα στην ψυχή του ανθρώπου[29] «μυστικά», ασυνείδητα, από την στιγμή της συλλήψεώς του˙ υπάρχει, πριν το Εγώ την αντιληφθεί και αρχίσει να την επεξεργάζεται λογικά. Όταν ο άνθρωπος αποκτά συνείδηση αυτής της εικόνας μέσα του, λέμε ότι η θεία πραγματικότητα εισέρχεται σ ̉ αυτόν (φωτισμός), έστω και αν «εν δυνάμει» προϋπήρχε μέσα του.
Ορισμένοι πατέρες αναζητούν το «κατ ̉ εικόνα» στη «σοφία»[30], στο «αγαθόν», στην «ευποιΐα» του ανθρώπου καθώς και στην αθανασία[31] της ψυχής.


[1] Προκόπιος ο Γαζαίος, ʺΕις την Γένεσιν ερμηνείαʺ , PG. 87Α , σ. 120, και «το δε «κατ ̉ εικόνα οι μεν κατά ψυχήν μόνον εδέξαντο…», σ. 116, «Μάλλον δε ουδέ ψυχή, φασί, καθ’ εαυτήν εικών χωρίς αρετής˙ τούτο γαρ αυτής το θεοπρεπέστατον είδος, καθ’ ην ο καινός άνθρωπος», βλ. Τατιανός, ʺΠρος Έλληναςʺ, Β.Ε.Π.Ε.Σ. τ. 4, σ. 252, «μόνος δε ο άνθρωπος εικών και ομοίωσις του Θεού, λέγω δε άνθρωπον ουχί τον όμοια τοις ζώοις πράττοντα...».
[2] Ιωάννης Δαμασκηνός, ʺΠερί δημιουργίαςʺ, Ε.Π.Ε. τ. 1, σ. 215.
[3] Επιφάνιος Κύπρου, ʺΚατά πασών των αιρέσεωνʺ, PG 42, σ. 344, «Αλλ’ είναι μεν πιστεύειν εν τω ανθρώπω το κατ ̉ εικόνα, εν παντί δε μάλιστα και ουχ απλώς», βλ. Γρηγόριος Παλαμάς, ʺΠροσωποποιΐα ήτοι διάλογος ψυχής και σώματοςʺ, PG 150, σ. 1361, «ισχυρισάμην γαρ εκ της γραφικής ανθρώπου φυσιολογίας ορμώμενον, μη αν ψυχήν μόνην, μήτε σώμα μόνον λέγεσθαι άνθρωπον, αλλά το συναμφότερον, ο δη κατ’εικόνα πεποιηκέναι Θεός λέγεται»
[4] Βασίλειος Καισαρείας, ʺΟμιλία εις την εξαήμερονʺ,  PG 32,  σ. 1373.
[5] Νικόδημος ο Αγιορείτης, ʺΕορτοδρόμιονʺ, σ. 73, σημ. 1, «η ψυχή δεν είναι κομμάτι του Θεού αλλά ενέργεια του αγίου Πνεύματος που έκτισε και δημιούργησε την ψυχή χωρίς να γίνει αυτό ψυχή», βλ. Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης, ʺΕπιστολή ΡΚΔ’ Αιγύπτιω Πρεσβύτερον περί ψυχήςʺ, Ε.Π.Ε. τ. 4, σ.208, «θείαν μεν ηγούμεθα την ψυχήν είναι (ου μην της θειοτάτης και βασιλικωτάτης φύσεως ομοούσιον) και αθάνατον, αλλ’ ου της ανάρχου και ποιητικής και αϊδίου μέρος», επίσης βλ. Βασιλειάδης Π. Νικόλαος, ʺΗ Παλαιά Διαθήκη μετά συντόμου ερμηνείαςʺ, σ. 23.
[6] Ιωάννης Δαμασκηνός, ʺΠερί δημιουργίαςʺ, Ε.Π.Ε. τ. 1, σ. 210.
[7] Αθανάσιος Αλεξανδρείας, ʺΠερί ψυχής και νοόςʺ, PG 28, σ. 548.
[8] Ωριγένης, ʺΕις την Γένεσιν εκλογαίʺ, Β.Ε.Π.Ε.Σ., τ. 15, σ.127 .
[9] Ωριγένης,  ʺΟμιλίαι εις τον Ιερεμίανʺ PG 13, σ. 277.
[10] Επιφάνιος Κύπρου, ʺΚατά πασών των αιρέσεωνʺ, PG 42, σ. 344.
[11] Τρεμπέλας Ν. Π., ʺΔογματική Ορθ. Καθολ. Εκκλησίας ʺ, τ. 1, σσ.  487-494.
[12] Μαντζαρίδης Ι. Γεώργιος, ʺΧριστιανική Ηθικήʺ, σ. 338, «Η θέωση του ανθρώπου που έχει τις προϋποθέσεις της στο «κατ’ εικόνα», δεν πραγματοποιείται ως καρπός των φυσικών δυνάμεων και ικανοτήτων του, αλλά προσφέρεται ως δωρεά της χάριτος του Θεού».
[13] Γέν. 1, 26 «και είπεν ο Θεός· ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα ημετέραν και καθ’ ομοίωσιν».
[14] Ιωάννης Χρυσόστομος, ʺΟμιλίαι ΛΓ’ Εις την Γένεσινʺ, PG 53, σ. 201.
[15] Βασίλειος Καισαρείας, ʺΟμιλίαι Θ’ Εις την Εξαήμερονʺ, Ε.Π.Ε. τ. 4, σ. 372.
[16] Ιωάννης Χρυσόστομος, ʺΟμιλίαι ΙΔ’ Εις την Γένεσινʺ, Ε.Π.Ε. τ. 2,  σ. 374.
[17] Θεόδωρος Στουδίτης, ʺΕπιστολαί  Β’ʺ, PG 84, σ. 1328.
[18] Βλ. Χρήστος Γιανναράς, ʺΠρόσωπο και έρωςʺ, σ. 46-49.
[19] Φώτιος ο Μέγας, ʺΑμφιλόχια, ερ.  ΛΣΤ’ʺ, PG 101, σ. 252, «το κατ ̉ εικόνα Θεού γεγενήσθαι τον άνθρωπον, τοις μεν το λογικόν και αυτεξούσιον παρέστη νοείν»,
βλ. Βασίλειος Καισαρείας, ʺΠερί της του ανθρώπου κατασκευήςʺ, PG 30, σσ. 1131, «οράς που έχεις το κατ ̉ εικόνα γεγενήσθαι Θεού; Κατά το της ψυχής νοερόν τε και λογικόν», βλ. Γρηγόριος Νεοκαισαρείας, ʺΠερί ψυχής λόγος κεφαλαιλωδηςʺ, PG 10, σ. 1140, «η τοίνυν ψυχή άγνωστος ούσα εξ εαυτής, εκ των αποτελεσμάτων εικότως γνωσθήσεται», βλ. Κλήμης Αλεξανδρεύς, ʺΣτρωματείςʺ, PG 8, σ. 356, βλ.  Γρηγόριος Νύσσης, ʺΘεωρία εις τον του Μωσέως βίονʺ, PG 44, σ. 340, βλ. Γρηγόριος Νύσσης, ʺΠερί παρθενίαςʺ, PG 46, σ. 396, βλ.  Ωριγένης, ʺΚατά Κέλσουʺ,  PG 11, σ.1396, βλ. Ωριγένης, ʺΕις την Γένεσιν εκλογαίʺ, PG 12, σ. 96, βλ.  Ευσέβιος Καισαρείας, ʺΕυαγγελική προπαρασκευήʺ, PG 21, σ. 513, βλ. Γρηγόριος Παλαμάς, ʺΚεφάλαια Φυσικάʺ, PG 150, σσ. 1145-1148, βλ. Προκόπιος Γάζαιος, ʺΕις την Γένεσιν ερμηνείαʺ, PG 87, σ. 121, βλ.  Αθανάσιος Αλεξανδρείας, ʺΠερί της ενανθρωπήσεως του Λόγουʺ, PG 25, σ. 101.
[20] Μακάριος Αιγύπτιος, ʺὉμιλίαι(ΝΑ’- ΝΖ’), Περὶ ἐλευθερίας νοὸς λόγοςʺ, Β.Ε.Π.Ε.Σ τ. 42 , σσ. 238-252.
[21] Ιωαννίκιος Κοτσώνης, ʺΤο τριμερές της ψυχήςʺ, σ. 11.
[22] Ιωάννης Χρυσόστομος, ʺΕις την Γένεσινʺ, PG 53, σ. 201, βλ. επίσης στον ίδιο ʺΕις Ρωμαίουςʺ, PG 60, σ. 517, και ʺΚατηχητικός λόγος Β’ʺ, PG 49, σ. 232. 
[23] Βλ. Χαρώνης Δ. Βασίλειος, ʺΠαιδαγωγική Ανθρωπολογία Ιω. Χρυσοστόμουʺ , τ. Δ’, σ. 749, «Όπερ γάρ εστιν ηνίοχος άρματι και κυβερνήτης πλοίω και μουσικός οργάνω, τούτο είναι τω γηΐνω τούτω σκεύει την ψυχήν ο πλάσας ενομοθέτησεν…».
[24] Ιωάννης Χρυσόστομος, ʺ Εις Ρωμαίουςʺ, PG 60, σ. 525.
[25] Διόδωρος Ταρσού, ʺΑποσπάσματα εις την Γένεσινʺ, PG 33, σ. 1564, «Πως ουν Θεού εικών ο άνθρωπος; Κατά το αρχικόν και εξουσιαστικόν. Και μάρτυς αυτή του Θεού η φωνή η λέγουσα˙ «ποιήσωμεν άνθρωπον κατ ̉ εικόνα ημετέραν και καθ̉ ομοίωσιν», και τον τρόπον επάγουσα˙ «και αρχέτωσαν των ιχθύων της θαλάσσης και των πετεινών του ουρανού και των θηρίων της γής», και τα εξής. Ώσπερ ουν ο Θεός, των όλων, ούτω και ο άνθρωπος, των επί γης βασιλεύει»,    Βλ. Φώτιος ο Μέγας, ʺΑμφιλόχια ερ. ΛΣΤ’ʺ, PG 101, σ. 256, «εικών μεν αν νοηθεί Θεού και έκαστον των ειρημένων καλών και τιμίων, οίον το εν τω ανθρώπω λογικόν, το αυτοδέσποτον, το σοφόν, το δημιουργικόν», βλ. Γρηγόριος Νύσσης, ʺΠερί κατασκευής του ανθρώπουʺ, PG 44, σ. 137, «Αγάπη πάλιν ο Θεός και αγάπης πηγή…τούτο και ημέτερον πεποίηται πρόσωπον ο της φύσεως πλάστης˙ εν τούτω γάρ φησί, γνώσονται πάντες…εάν αγαπάτε αλλήλους», βλ. Σεβηριανός Γαβάλων, ʺΕις την δημιουργίαν  του κόσμουʺ, PG 56, σ.475, βλ. Κλήμης Αλεξανδρεύς, ʺΛόγος προτρεπτικός προς Έλληναςʺ, PG 8, σ. 93, «ην δε τις έμφυτος αρχαία προς ουρανόν ανθρώποις κοινωνία», βλ. Βασίλειος Καισαρείας, ʺΌροι κατά πλάτος, κατ’ ερώτησιν και απόκρισιν, ερωτ. β’ʺ, PG 31, σ. 908, «Εντολήν τοίνυν λαβόντες αγαπάν τον Θεόν, την αγαπητικήν δύναμιν ευθύς τη πρώτη κατασκευή συγκαταβληθείσαν κεκτήμεθα˙ και η απόδειξις ουκ έξωθεν, αλλ̉  αυτός αν τις τούτο παρ̉ εαυτού και εν εαυτώ καταμάθοι».
[26] Γέν. 1, 27, «και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ ̉ εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν, άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς», βλ. Κλήμης Ρώμης, ʺΠρος Κορινθίους  Β’ʺ, Β.Ε.Π.Ε.Σ τ. 1, σ. 44, «Όταν έσται τα δυό εν, και το έξω ως το έσω, και το άρσεν μετά της θηλείας, ούτε άρσεν ούτε θήλυ…τα δύο δε εν εστιν, όταν λαλώμεν εαυτοίς αλήθειαν και εν δυσί σώμασιν ανυποκρίτως είη μία ψυχή».
[27] Γέν. 1, 28, «και ηυλόγησεν αυτούς ο Θεός, λέγων· αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην».
[28] Γέν. 1, 26, «και αρχέτωσαν των ιχθύων της θαλάσσης».
[29] Αμβρόσιος Μεδιολάνων, ʺΕις την Εξαήμερον (Hexaemeron)ʺ, μτφρ. Στυλιανός Δ. Βασιλόπουλος, σ. 271.
[30] Κλήμης Ρώμης, ʺΚλημέντια ομιλία  ΙΣΤ’ʺ, Β.Ε.Π.Ε.Σ τ. 1, σ. 190.
[31] Φώτιος ο Μέγας, ʺΑμφιλόχια ερ. ΛΣΤ’ʺ, PG 101, σ. 256, «το γαρ σοφόν…και το αθάνατον και πολλά τοιαύτα…φέρει τη φύσεως το απεικόνισμα», Γρηγόριος Νύσσης, ʺΠερί κατασκευής του ανθρώπουʺ, PG 44, σ.184, «εν τω πλήρες είναι παντός αγαθού, προς το αρχέτυπον η εικών έχει την ομοιότητα», Ωριγένης, ʺΕις την Γένεσιν εκλογαίʺ, PG 12, σ. 96, «το κατ’ εικόνα αι πράξεις χαρακτηρίζουσι και ουχί η του σώματος μορφή», Ιουστινιανός αυτοκράτορας, ʺΒίβλος κατά Ωριγένουςʺ, PG 86, σ. 953, «κατ ̉ εικόνα και ομοίωσιν του Θεού γενέσθαι τον άνθρωπον…δηλοί μη μόνον νοεράν και λογικήν αλλά και αθάνατον ψυχή», Τατιανός, ʺΠρος Έλληναςʺ, PG 6, σ. 820, Μεθόδιος Λυκίας, ʺΠερί αγνείαςʺ, PG 18, σ. 113, και Επιφάνιος Κύπρου, ʺΠανάριονʺ, PG 41 σ.1097.

Αναγνώστες